|
| |
|
| |
|
|
|
Opgepoetst | 15-4-2019
Het tijdperk van de transvetten is voorbij
Nestlé krijgt een opsteker van de UK Food & Drink Federation. Een paar jaar eerder nam het concern in Zuid-Amerika, in een nieuwe productie-eenheid, proeven met een door Novozymes ontwikkelde technologie. Datzelfde Novozymes, samen met fabrikant ADM, krijgt in de zomer van 2005 een onderscheiding van de Amerikaanse Environmental Protection Agency.
Het lijken losse gebeurtenissen, maar ze hangen samen. De rode lijn die ze met elkaar verbindt heet 'transvetzuren'. De voedingsindustrie neemt officieel afscheid van de omstreden ingrediënten op 1 januari 2006, als de Amerikaanse overheid fabrikanten verplicht op hun producten te vermelden hoeveel transvetzuren ze bevatten.
Dat zal de doodsteek betekenen voor de transvetzuren, want niemand twijfelt er nog over dat de 'gedeeltelijk verharde vetzuiren (zoals de voedingsindustrie transvetzuren liever noemt) schadelijk zijn voor de gezondheid. Ze verhogen de kans op hart- en vaatziekten, en zijn in verband gebracht met borstkanker en zelfs allergie.
Ban op transvet
Daarom besloot Unilever al in 1995 om de hoeveelheid transvetzuren in zijn producten te reduceren. Daardoor, en dankzij enkele Europese bedrijven die het voorbeeld van Unilever volgden, was in de EU de inname van de gevreesde transvetzuren al gaan dalen. Nu, tien jaar na de beslissing van Unilever, volgt de rest van de wereld.
Er zijn al steden waarin alle restaurants alleen nog oliën en producten zonder transvetzuren gebruiken. Het Californische Tiburon was de eerste. Kraft heeft toegezegd snel vervangers voor transvetzuren te zullen vinden, en spreekt in persberichten van "an agressive plan to eliminate trans fat levels in our cookie and cracker products".
Nestlé haalt op dit moment alle transvetzuren uit zijn Rowntree brands, tot opluchting van de UK Food & Drink Federation, die september 2005 sprak van een 'stille revolutie', "as companies enhance the nutritional profiles of their foods".
Die 'stille revolutie' is bittere noodzaak. Organisaties als de WHO, verontrust door de wereldwijde toename van chronische ziekten als gevolg van slechte voedingsgewoonten, dringen er in rapporten bij de industrie op aan om gezondere producten te leveren. Maatschappelijke organisaties zoals BanTransFats doen daar nog een schepje bovenop. McDonald's en Kraft kunnen erover meepraten. Ze werden door BanTransFats voor de rechter gesleept omdat hun producten niet zouden deugen.
Het is echter technologie die de 'stille revolutie' mogelijk heeft gemaakt. In het Chileense Maipu, een fabriek met een capaciteit van 15.000 ton per jaar, werkt Nestlé sinds 2003 bijvoorbeeld aan een nieuwe productietechnologie voor het verharden van vetten. Versleutelde enzymen maken het mogelijk om oliën uit soja en zonnebloem te harden zonder dat daarbij nog veel transvetzuren ontstaan. Bij de oude technologie bestonden de geharde producten voor tientallen procenten uit transvetzuren.
Lipozyme
De enzymen waarmee Nestlé experimenteert zijn het geesteskind van het Deense bedrijf Novozymes, dat sinds medio jaren tachtig aan immobilised lipase enzymes heeft gewerkt. Immobilised lipases zijn sinds de late jaren tachtig op de markt, maar die eerste generatie enzymen werkte niet zo precies als het Lipozyme TL IM van Novozymes.
Lipozyme zorgt ervoor dat fabrikanten vetzuren kunnen harden zonder dat daarbij transvetzuren ontstaan. Dat proces heet 'interesterificatie'. Bovendien, claimt Novozymes, kunnen fabrikanten met Lipozyme TL IM hun processen sturen op de gewenste eigenschappen van het eindproduct.
In Europa was het de fabriek van het Zweedse Karlshamm die als eerste de enzymen gebruikte. Voor Karlshamm ontwikkelde Novozymes ook een plug-in- reactor, die fabrikanten betrekkelijk eenvoudig en bijna letterlijk kunnen 'inpluggen' tussen hun tank met ruwe grondstoffen en de tank voor het eindproduct.
Behalve Karlshamm en Nestlé's Maipu gebruikt ook ADM's produciefaciliteit in het Amerikaanse Quincy, Illinois de enzymtechnologie van Novozymes. Sinds de plant in 2002 in gebruik is genomen heeft die meer dan zes miljoen kilo interesterified oil geproduceerd. In 2005 zal ADM nog een andere faciliteit in gebruik nemen, in Mankato, Minnesota.
Milieu
De Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA) is verheugd over de nieuwe technologie, en gaf zowel ADM als Novozymes in de zomer van 2005 de Presidential Green Chemistry Challenge Award.
De EPA is niet helemaal gerust op de ecologische consequenties van het post-transvet-tijdperk. Als de voedingsindustrie overstapt op andere processen, vrezen milieudeskundigen, dan zullen ze hun vetten op de klassieke chemische manier gaan interesterificeren. De meest gebruikte katalysatoren zijn riskante stoffen, en het is voor bedrijven moeilijk om hun processen op basis van chemische interesterification schoon te krijgen. Omschakeling zou daardoor wel eens een toenemende milieubelasting kunnen betekenen.
In 2006 loopt weliswaar het EU-project Camertoil af, waarin onderzoekers zo'n schoon chemisch proces met nanotechnologie proberen te realiseren. Het zal echter nog jaren duren voordat de voedingsindustrie van die onderzoekslijn de vruchten kan plukken, denken onderzoekers. Novozymes' technologie komt dus als geroepen.
De nieuwe transvetvrije soja-oliën, zoals die in in ADM's lijn NovaLipid, is echter niet alleen te danken aan enzymtechnologie. Ze danken hun bestaan ook aan nieuwe low linolenic-sojavarianten, die minder meervoudig onverzadigde vetzuren bevatten, en dus ook minder behandeling nodig hebben om gehard te worden. Life science companies als Monsanto en Cargill hebben er hun steentje aan bijgedragen.
Duurder
Er hangt echter een prijskaartje aan het verdwijnen van de transvetten. De nieuwe oliën op enzymatische basis zijn duurder dan de producten met transvetzuren. Hoeveel precies, dat is nog niet precies bekend.
De fabrieken zijn nog maar recent in bedrijf, en de managers verwachten dat de bedrijfsvoering preciezer kan, en de kosten omlaag kunnen. Niemand klaagt echter over de prijsverhogingen. Bedrijven niet, consumenten niet. Naar het transvetzuurtijdperk verlangt niemand terug.
[kader]
Milieuonvriendelijk alternatief
Het belangrijkste alternatief voor de nieuwe generatie plantaardige gehydrogeniseerde oliën kampt met een milieuprobleem, dat op termijn het imago van dat product zou kunnen schaden. Palmolie, waarnaar de vraag op dit moment in de EU en de VS toeneemt, heeft dezelfde mogelijkheden als de gedeeltelijk verharde olie met transvetzuren. Milieuorganisaties wijzen er echter op dat die olie afkomstig is van plantages, die in landen als Indonesië de laatste snippers tropisch regenwoud verdringen.
[einde kader]
[kader]
Transvet voor dummies
Transvetzuren ontstaan als de de procesindustrie plantaardige oliën bewerkt onder hoge druk, hoge temperaturen en katalysatoren. Door die behandeling, ook wel: hydrogenisatie - veranderen de onverzadigde vetzuren. De vetzuren blijven chemisch gezien onverzadigd, maar ze krijgen een andere ruimtelijke structuur.
Door deze hydrogenisatie worden de vetzuren minder snel ranzig worden, en hebben de levensmiddelen waarin ze worden verwerkt dus een extended shelf life. Tegelijkertijd worden de vetzuren bij kamertemperatuur vast in plaats van vloeibaar, en geven ze producten een stevige textuur.
In het zojuist afgesloten transvetzuurtijdperk kon een industrieel geproduceerde appeltaart bijvoorbeeld vier gram transvetzuren bevatten, een chocolatereep twee gram en een cake vier gram.
Op de tweede plaats komen margarines en shortenings, de producten die de consument doorgaans met transvetzuren associeert.
Hoeveel transvetzuren consumenten binnen hebben gekregen is nooit duidelijk geworden. De schattingen lopen uiteen van enkele grammen tot zelfs enkele tientallen grammen per dag. De speling was het gevolg van de aanzienlijke variatie in trans fat levels van soortgelijke producten van verschillende producenten, die tot een factor dertien van elkaar konden verschillen.
[einde kader]
Food Engineering & Ingredients, 6 december 2005.