|
| |
|
| |
|
|
|
Opgepoetst | 21-9-2020
Drink anderhalve liter water per dag | Of niet?
Elke dag zou je anderhalve liter water moeten drinken, vertelden voedingsdeskundigen nog niet zo lang geleden. Met het verschijnen van de vernieuwde Richtlijnen Goede Voeding (2006) verdween dat advies van tafel. Met dank aan enkele studies die waren betaald door Coca-Cola. En toch liggen in de wetenschappelijke literatuur de aanwijzingen voor het oprapen dat eenvoudig water gezond is.
De gevestigde wetenschap heeft weinig op met de Iraanse arts Fereydoon Batmanghelidj. De populaire Amerikaanse media wel. Die noemden hem liefkozend 'doctor Batman' en liepen met hem weg. Geen wonder, want over het leven van Batmanghelidj kon je een boek schrijven.
Batmanghelidj studeerde bij nobelprijswinnaar Alexander Flemming, de uitvinder van de penicilline, en ging daarna werken in zijn thuisland, Iran. Toen daar in de late jaren zeventig de Islamitische revolutie uitbrak, viel Batmanghelidj in ongenade. Hij werd als politieke gevangene een paar jaar opgesloten in de Evin-gevangenis in Teheran.
In 1983 week Batmanghelidj uit naar de Verenigde Staten, en vertelde zijn collega's hoe hij in de Evin-gevangenis maagzweren had genezen door gevangenen meer water te laten drinken: een half uur voor de maaltijd een glas, en twee uur na de maaltijd nog een glas. De arts had naar eigen zeggen een nieuwe en eenvoudige manier ontdekt om maagzweer te behandelen. Batmanghelidj vermoedde dat de gevangenen die hij genas ongemerkt waren uitgedroogd.
Watertherapie
Het wetenschappelijke tijdschrift Journal of Gastroenterology vroeg de arts een artikel over de 'waterbehandeling' te schrijven.[1] Ook al wist hoofdredacteur Howard Spiro niet precies wat hij van Batmanghelidjs theorieen moest denken, hij vond dat de arts had laten zien hoe iemand met een scherpe geest 'zelfs in een gevangenis nog interessante ontdekkingen kan doen'.
Het artikel van Batmanghelidj werd opgemerkt door een verslaggever van de New York Times, en toen die krant op 21 juni 1983 een stuk over de waterkuur van doctor Batman schreef, was Batmanghelidj in een klap beroemd.
In 2004 overleed Batmanghelidj, maar de website www.watercure.com houdt zijn ideeen levend. De site verkoopt het in 1992 verschenen boek van Batmanghelidj, Your Body's Many Cries For Water. In dat boek - en de boeken die daarop volgden - beargumenteerde de Iranier dat verborgen waterdeficientie een keur van ziekten veroorzaakt die de westerse geneeskunst per abuis bestrijdt met medicijnen en soms zelfs met operaties.
Artritis is volgens Batmanghelidj soms gewoon uitdroging van de gewrichten. Rugpijn ontstaat als de tussenwervelschijven door uitdroging te weinig water bevatten. In het bloed stijgt de concentratie van het foute LDL-cholesterol als de cellen te weinig water hebben om hun membraan in stand te houden. Angina, astma, hoge bloeddruk en diabetes kunnen allemaal het gevolg zijn van uitdroging.
'Je bent niet ziek', schrijft Batmanghelidj op de cover van zijn boek. 'Je hebt gewoon dorst. En dorst moet je niet met medicatie bestrijden.'
Gezond water
De wetenschappelijke gemeenschap heeft de denkbeelden van Batmanghelidj genegeerd, en ze als 'excentriek' weggezet. Maar toch zijn er sinds Batmanghelidjs artikel verscheen in de Journal of Gastroenterology voedingswetenschappelijke studies gepubliceerd die de Iraanse arts ineens een stuk minder excentriek doen lijken.
Epidemiologen van de Californische Loma Linda University meldden in 2002 bijvoorbeeld dat het drinken van water de kans op een dodelijke hart- en vaataandoening vermindert.[3] In dat onderzoek volgden de epidemiologen twintigduizend Zevende dagsadventisten zes jaar achtereen. Ze ontdekten toen dat mannen die elke dag meer dan vier glazen water dronken 61 procent minder kans op een dodelijke hartaanval hadden dan mannen die dagelijks twee glazen water of minder dronken.
De inname van vijf glazen water of meer halveerde bij vrouwen de kans op een dodelijke hartaanval. De inname van vocht in een andere vorm, zoals koffie of sap, beschermde hart en bloedvaten niet. Koffie bevat cafeine, en dat zorgt ervoor dat het lichaam vocht afscheidt, vermoedden de onderzoekers. In sap zit suiker, en suiker verhoogt de concentratie van de triglyceriden in het bloed. Dat is niet gezond van hart en bloedvaten.
In 1999 publiceerde het prestigieuze New England Journal of Medicine een epidemiologische studie uit de koker van de Harvardianen Walter Willett en Ed Giovannucci.[4] Voor die studie hadden de onderzoekers vijftigduizend mannelijke gezondheidswerkers tien jaar gevolgd. Toen de onderzoekers keken naar het verband tussen de inname van vocht en blaaskanker zagen ze dat de mannen minder vaak blaaskanker kregen naarmate ze meer dronken. Vooral het drinken van water beschermde.
De bevindingen van Willett en Giovannucci waren tegendraads. In veel andere epidemiologische studies vinden onderzoekers juist een tegenovergesteld verband. Naarmate mensen meer drinken stijgt hun kans op blaaskanker juist.[4] De theorie is dat blaaskanker ontstaat doordat kankerverwekkende stoffen uit de voeding via de urine met de blaas in contact komen. Drink je meer water, dan verdun je de concentratie en vermindert je kans op blaaskanker. Maar als mensen hun blaas niet bijtijds legen, dan neemt de kans door veel drinken juist toe. Een volle blaas rekt uit, en in een opgerekte blaas worden meer cellen blootgesteld aan diezelfde kankerverwekkende stoffen. Een deugdelijk onderzoek naar het effect van de vochtinname op blaaskanker zou dus ook moeten kijken naar het WC-bezoek van individuen - maar dat onderzoek is nog nooit gedaan.
Het drinken van water beschermt volgens een onderzoek van het Amerikaanse Fred Hutchinson Cancer Research Center ook tegen darmkanker.[5] Mensen die dagelijks vijf glazen water drinken hebben vijftig procent minder kans op darmkanker dan mensen die niet verder komen dan twee glazen water per dag.
Waarschijnlijk helpt een hoge vochtconsumptie constipatie voorkomen, waardoor gevaarlijke verbindingen minder lang in de darm verblijven en dus ook minder kans hebben om kankerprocessen te initieren. Eerlijkheidshalve moeten we daarbij opmerken dat er sommige studies geen verband tussen vochtinname en darmkanker hebben kunnen vinden.
Er zijn nog legio andere ziekten die minder vaak voor lijken te komen bij mensen die geregeld water drinken. Er zijn studies die vertellen dat water bijvoorbeeld beschermt tegen ontstekingen van de urinewegen[6] en ook de vorming van galstenen zou kunnen voorkomen[7]. De galblaas leegt zich in ieder geval spontaan als je water drinkt.
Het voldoende drinken van water lijkt zelfs het gebit te beschermen. Daarom hebben veel sporters wat minder goede gebitten dan niet-sporters, vermoeden onderzoekers. Wedstrijden en trainingen waarbij sporters veel vocht verliezen kunnen de vorm van speeksel afremmen. Speeksel bevat componenten die gaatjesvormende bacterien als Streptococcus mutans het leven zuur maken.
De bacterie leeft gewoon in de mond, en kan zijn gebitslopende activiteiten makkelijker uitvoeren als sporters op het veld of in het krachthonk hard aan het trainen zijn, en minder speeksel produceren.[8] Sportdrankjes met suiker doen niet zoveel goeds voor het gebit. Bacterien zetten het suiker immers vrijwel direct om in zuur dat het tandglazuur aantast. Voedingszuren in frisdrank hebben hetzelfde effect, maar aan gewoon water kleven al die nadelen niet.
'Water drinken onnodig'
In de VS zijn voorlichters in 1994, toen de uitkomsten van studies naar de positieve effecten van water begonnen binnen te komen, gaan adviseren om dagelijks zes tot acht glazen water te drinken. Dat heeft waarschijnlijk effect gehad. In de jaren zeventig dronk de gemiddelde Amerikaan 674 milliliter water, in de jaren negentig was dat opgelopen tot 841 milliliter. In diezelfde periode is dezelfde doorsnee-Amerikaan trouwens ook meer frisdrank gaan consumeren, maar dat terzijde.
In de Richtlijnen Goede Voeding, die de Nederlandse Gezondheidsraad in 2006 publiceerde, nemen de samenstellers afstand van dat advies.[9]
'Een dergelijke hoeveelheid water zou het risico op ziekten als blaaskanker, darmkanker, coronaire hartziekten, urineweginfecties, nierstenen en chronische obstipatie verminderen', schrijft de Gezondheidsraad in het rapport. 'Daarnaast zou met een dergelijk drinkgedrag een mooi uiterlijk, vitaliteit en gewichtsverlies worden bevorderd. Na een uitvoerig literatuuronderzoek komt Heinz Valtin tot de conclusie dat een fysiologische basis en aanvaardbare wetenschappelijke onderbouwing voor deze aanbeveling ontbreekt.'
Water drinken is niet echt nodig, aldus de Gezondheidsraad. In ons klimaat heeft een volwassen man gemiddeld drie liter water per dag nodig, en een volwassen vrouw 2.2 liter, maar het maakt niet uit in welke vorm we dat vocht binnenkrijgen. Water is wat dat aangaat net zo'n goede bron als limonade, vindt de Raad.
De door de Gezondheidsraad aangehaalde studie van Heinz Valtin verscheen in 2002 in een zustertijdschrift van de American Journal of Physiology.[10] Valtin, voorheen verbonden aan Dartmouth Medical School, had toen al acht jaar eerder afscheid genomen van de wetenschap. Hij schreef zijn artikel bij wijze van polemiek, omdat hij wilde testen hoe 'hard' de wetenschap achter het advies om dagelijks zes glazen water te drinken precies was. Die wetenschap had toen al een aantal van de studies die we hierboven noemen geproduceerd.
Desondanks was Valtin er niet van onder de indruk. Het was vooral circumstantial evidence, oordeelde hij. Maar aantonen dat het advies om dagelijks zes glazen water te drinken onzinnig was kon Valtin eigenlijk ook niet. Wat hem om de schreef trok om dat toch te doen, waren een paar trials die waren betaald door een bedrijf dat er alle belang bij heeft dat we minder kraanwater gaan drinken, maar meer frisdrank: The Coca-Cola Company.
Colastudies
In een van die studies bestudeerden onderzoekers van het Amerikaanse Center for Human Nutrition wat er gebeurde als proefpersonen een paar dagen hun vocht haalden uit alleen water, water en cola of water en – het eveneens door Coca-Cola geproduceerde - Fanta.[11] De onderzoekers wilden nagaan of frisdrank met cafeine inderdaad ervoor zorgt dat mensen meer vocht via de urine verliezen. Voedingsdeskundigen in populaire media waarschuwen daar wel eens voor, en beklemtonen dat je met dranken als thee, koffie en cola's het lichaam niet op de meest optimale manier van vocht voorziet.
Alle proefpersonen in de proefopzet van het Center for Human Nutrition droogden een beetje uit. Ze verloren tijdens de paar dagen dat de studie duurde in ieder geval een beetje gewicht. Dronken de proefpersonen water, dan verloren ze 0,17 procent van hun lichaamsgewicht. Dronken ze cola, dan verloren 0,43 procent van hun lichaamsgewicht. Het gewichtsverlies door het drinken van Fanta was vergelijkbaar met dat van het gewichtsverlies door het drinken van water.
Hoewel de coladrinkers bijna drie keer zoveel vocht verloren als de waterdrinkers, bewees de studie volgens de onderzoekers dat Coca-Cola net zo'n goede bron van water was als water. Volgens de statistische toets die de onderzoekers hadden gebruikt was het effect net niet significant. Dat proefpersonen desondanks drie keer meer vocht verloren als ze cola dronken lieten de onderzoekers wijselijk weg uit hun abstract.
In een andere studie bestudeerden de onderzoekers de urine van mensen die drie dagen of water of Coca-Cola Light dronken.[12] Weer toonde hun studie aan dat een glas frisdrank het lichaam net zo goed van vocht voorziet als een degelijk glaasje water.
De Colastudies duurden maar een paar dagen en betroffen maar een handjevol proefpersonen. Een willekeurige lezer vraagt zich misschien af of langer durende en grotere studies tot eensluidende conclusies zouden zijn gekomen. Zo niet Heinz Valtin, de schrijver van de invloedrijke overzichtsstudie die het nut van het drinken van water naar het rijk van de wetenschapsfabelen verwees. Of de samenstellers van de Richtlijnen Goede Voeding, die Valtins inzichten overnamen. Vergelijkbare advieslichamen in andere landen deden overigens hetzelfde.
Uitdroging
Het advies om veel water te drinken geldt nu als achterhaald, en de wetenschap doet niets meer de theorieen van Batmanghelidj. Wel zijn voorlichters en onderzoekers er de laatste van overtuigd geraakt dat bijzondere groepen een verhoogde kans lopen op uitdroging. Een groep is die van de ouderen.
Dat besef is te danken aan de ziekenhuizen, die wereldwijd zijn gaan meten onder personen die om wat voor reden dan ook moeten worden opgenomen. Hoe ouder de personen, en hoe geringer hun mobiliteit, hoe groter is de kans dat ze te weinig vocht consumeren. Een droge tong en mond, spierzwakte in het bovenlichaam, moeite met spreken en ingezonken ogen zijn tekenen van dehydratie in deze groep, aldus een publicatie die in 1992 verscheen in de Journal of Emergency Medicine.[13] Vooral de verdroging van de tong is een betrouwbaar teken van dehydratie.[14]
De mate waarin ouderen klagen over dorst zegt daarentegen weinig over hun mate van uitdroging.
Drinken is kennelijk iets wat er makkelijk bij inschiet. Misschien wordt het dorstgevoel onbetrouwbaarder met het klimmen van de jaren, concludeerde een recent onderzoek naar de inname van vocht door 'jong-ouderen' van 65-74 jaar, 'middel-ouderen' van 75-84 jaar en 'oudste ouderen' van 85 jaar en ouder.[15]
Volgens die studie kregen ouderen beduidend minder vocht in de vorm van dranken binnen naarmate ze ouder waren. Ongeveer tweederde van de hoeveelheid water in ons lichaam komt uit dranken. De rest komt uit vaste voedingsmiddelen. De belangrijkste bron van water waren cafeinehoudende dranken zoals koffie.
Uitdroging onder ouderen eist z'n tol. Ouderen die een groot of klein herseninfarct hebben gehad, hebben opvallend vaak stroperiger bloed dan normaal.[16] Dat dat komt doordat de ouderen zijn uitgedroogd ligt voor de hand. Volgens een onderzoek in een psychiatrisch-geriatrische instelling worden ouderen die voldoende drinken bovendien sneller ontslagen dan ouderen die uitdrogingsverschijnselen vertonen.[17]
Een tweede grote groep met een verhoogde kans op uitdroging zijn mensen waarvan hun dagelijkse routines wegvallen. Tieners die op zomersportkamp gaan, bijvoorbeeld. In een recente studie bleken meisjes, die heel goed wisten hoe belangrijk het is om de vochtspiegel op peil te houden, en bovendien hadden geleerd hoe ze de tekenen van uitdroging konden onderkennen, toch uitdrogingsverschijnselen te vertonen.[18] De onderzoekers vonden bij hen uitdroging in 'milde' tot 'significante' mate.
Waarschijnlijk bepalen routine en omstandigheden ons eet- en drinkgedrag in zulke belangrijke mate, dat we snel te weinig drinken als we onze alledaagse werkelijkheid moeten verlaten. In kampen waar na rampen en incidenten mensen worden opgevangen is uitdroging dan ook eerder regel dan uitzondering.
Hulpverleners en gezondheidswerkers zijn zich inmiddels van die kwetsbare groepen bewust, en gaan de tot voor kort onopgemerkte uitdroging te lijf met protocollen en aandacht. De excentrieke theorie van Batmanghelidj dat chronische uitdroging veel algemener voorkomt dan we denken blijft voorlopig niet meer dan dat. Een theorie. Onbewezen, maar niet ontkracht, wacht hij in vergeelde manuscripten op herontdekking.
1. J Clin Gastroenterol. 1983 Jun;5(3):203-5.
2. Am J Epidemiol. 2002;155(9):827-33.
3. N Engl J Med. 1999 May 6;340(18):1390-7.
4. Eur J Clin Nutr. 2003 Dec;57 Suppl 2:S59-68.
5. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 1996 Jul;5(7):495-502.
6. J Urol. 2004 Apr;171(4):1663-5; Arch Esp Urol. 2004 Oct;57(8):784-804.
7. Singapore Med J. 1986 Dec;27(6):531-2.
8. Quintessence Int. 2004 Sep;35(8):649-52.
9. Richtlijnen goede voeding 2006. Den Haag: Gezondheidsraad, 2006; publicatie nr 2006/21.
10. Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. 2002 Nov;283(5):R993-1004.
11. J Am Coll Nutr. 2000 Oct;19(5):591-600.
12. J Am Coll Nutr. 2003 Apr;22(2):165-73.
13. J Emerg Med. 1992 May-Jun;10(3):267-74.
14. Arch Gerontol Geriatr. 2009 Apr 22. [Epub ahead of print].
15. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2009 Apr;64(4):481-6.
16. Neurocrit Care. 2009;10(2):187-94.
17. Issues Ment Health Nurs. 2008 Aug;29(8):853-62.
18. Int J Sports Physiol Perform. 2008 Sep;3(3):262-78.
Supplement, oktober 2009.