Deze website gebruikt cookies. Als je wilt weten wat dat zijn, en wat voor consequenties dat heeft, klik dan hier. Als je niets van die cookies moet hebben, klik dan hier.

Willem Koert.nl

Nieuw | Over mij | Contact | Blogs

Opgepoetst | 3-8-2018

Een hormoonkuur voor de overspannen vis

Vissen in kweekvijvers kampen met aanzienlijke stress en planten zich daardoor niet meer voort. Kwekers zoeken naarstig naar een oplossing.

Hoewel hij garnalen inspoot met anabole steroiden en serotonine, de stof die het effect van Prozac veroorzaakt, is dr. Jorge Alfaro Montoya geen krankzinnige wetenschapper die in het geniep wrede experimenten op dieren uitvoert. De Costaricaan promoveerde enkele weken geleden in Wageningen op een onderzoek naar een alternatieve manier om garnalen in gevangenschap over te halen tot voorplanting. Niemand weet nog waarom, maar garnalen in de kweek worden al binnen enkele maanden onvruchtbaar. Gevangen mannetjes maken geen sperma meer, bij de vrouwtjes stopt de rijping van de eicellen.

Het euvel doet zich niet alleen bij garnalen voor. Tal van gekweekte waterdiersoorten hebben last van verlies van vruchtbaarheid. Stress is de boosdoener. Het hormoon cortisol, dat vrijkomt bij stress, remt de aanmaak van geslachtshormonen. Jonge karpers onder stress gaan bijvoorbeeld later puberen dan normaal, groeien langzamer en produceren pas later een nieuwe generatie, bleek onlangs nog uit een onderzoek dat de universiteiten van Utrecht, Wageningen en Nijmegen samen uitvoerden.

Wereldwijd onderzoeken visteeltexperts het stressprobleem. Die wetenschappelijke interesse wordt vooral ingegeven door economische belangen: de vraag naar vis stijgt snel, de oceanen zijn vervuild en raken leeg, en steeds meer economen zien kweken als de oplossing. Zowel in Nederland als daarbuiten groeit de aquacultuur jaarlijks met 10 procent. Nederland telt nu honderd kwekers die jaarlijks negenduizend ton vis leveren.

'Vissen in kweekvijvers of bassins zijn bijna altijd gestrest', zegt prof. dr. Sjoerd Wendelaar-Bonga van de universiteit van Nijmegen. Hij geldt als dé expert op het gebied van de fysiologische effecten van stress. 'Als je de afgifte van het stresshormoon cortisol bij kweekvissen meet, dan zie je dat die continu een paar keer hoger is dan die bij vissen in de natuur. En als je vissen laat schrikken, als je ze bijvoorbeeld vervoert, uit het water haalt om te wegen of ze blootstelt aan snelle temperatuurveranderingen, dan kan de afgifte van cortisol wel met een factor honderd omhoog gaan.'

Toch zijn zijn vissen eerder 'gevoelig' dan 'stressgevoelig', vindt Wendelaar-Bonga. 'Vissen voelen temperatuurveranderingen van een honderdste graad Celsius, en merken het kleinste trillinkje op. In de natuur zwemmen ze weg als er iets kouder of warmer water binnenstroomt, of als ze iets zien wat angst aanjaagt. Maar in kweekvijvers zijn vluchtreacties zinloos.' Chronische stress is het gevolg.

Met als resultaat dat slechts enkele soorten, zoals de karper, zich in gevangenschap vermenigvuldigen. Vrijwel alle andere soorten, zoals de forel, snoek, zeebaars en zeebrasem, planten zich alleen voort als ze met hormonen worden behandeld. Net als onvruchtbare echtparen krijgen ze injecties met het zwangerschapshormoon HCG. Sommige soorten, zoals de paling, zijn kennelijk zo gestrest dat ze zich zelfs met hormooninjecties niet kunnen voorplanten. Daarom halen kwekers hun jonge palingen, de glasaaltjes, uit zee.

Maar stress doet meer dan alleen de seksualiteit blokkeren. Stress maakt vissen ook gevoeliger voor ziekten, aldus dr. ir. Olga Haenen van het veterinair onderzoeksinstituut ID-Lelystad. Haenen leidt een team van vier onderzoekers dat vissen van kwekers onderzoekt op ziekten. 'Meestal gaat het om bacteriën, virussen of andere ziektekiemen die altijd wel op de vissen of in de vijvers aanwezig zijn. Als de weerstand van de dieren even vermindert, grijpen ze hun kans.'

Omdat ziekten zich in kweekvijvers bliksemsnel verspreiden, betekent een uitbraak vaak dat kwekers hun complete oogst moeten vernietigen, het water moeten laten weglopen, hun installatie ontsmetten en helemaal opnieuw beginnen. Omdat de branche een gesloten karakter heeft, ontbreken officiele cijfers. Insiders schatten echter dat de gemiddelde Nederlandse teler om de vijf jaar al zijn vissen kwijtraakt aan een ziekte.

Om de fragiele gezondheid van de Nederlandse kweekvissen te ondersteunen, maken kwekers soms gebruik van medicijnen. En dat mag niet, meldt de Amersfoortse veearts Peter Werkman, voorzitter van de werkgroep Veterinairen Aquacultuur, een groep van vijf veeartsen die zich bezighoudt met de aquacultuur. 'Officieel mag je als kweker helemaal geen medicijnen gebruiken. Voor de aquacultuur is geen enkel medicijn in Nederland geregistreerd.' Dat komt doordat de farmaceutische industrie voor een kleine markt als de Nederlandse de moeite niet neemt de ambtelijke molen door te lopen om haar middelen goedgekeurd te krijgen. Dat die niet geregistreerde, dus illegale middelen toch worden gebruikt, komt doordat de controle door de Nederlandse overheid weinig voorstelt.

Dat neemt niet weg dat de belangstelling van overheden, kwekers en voedingsconcerns voor het stressonderzoek toeneemt. Grofweg is die research in twee richtingen te verdelen: onderzoek waarin wetenschappers proberen de effecten van stress te verminderen met chemische ingrepen, en onderzoek naar de natuurlijke habitat van vissen. Wendelaar-Bonga verwacht weinig van dat eerste type research, dat zich bijvoorbeeld richt op het legale hormoon melatonine, rustgevende aminozuren en het stressremmende bodybuildingsupplement hydroxymethylboterzuur, of HMB. Amerikaanse fabrikanten investeren fors in dergelijk onderzoek.

Enigszins verwant onderzoek deed dus ook Montoya met zijn injecties voor garnalen. De klassieke manier om garnalen tot vruchtbaarheid te brengen is een amputatie: dat van een oog. In de steel van een garnalenoog zit namelijk een klier die een vruchtbaarheidsremmend hormoon aanmaakt. Nadat ze halfblind zijn gemaakt, zijn de dieren weer vruchtbaar. Na een paar maanden worden ze echter opnieuw onvruchtbaar en sterven ze als gevolg van ziektes die mogelijk door de hormoonverandering worden veroorzaakt. Vandaar Montoya's experimenten met anabole steroiden en serotonine. Hij slaagde maar gedeeltelijk. Mannetjes reageerden goed op zijn methode, vrouwtjes maar matig.

Dit soort onderzoek leert wel veel over stress, maar is toch niet te prefereren, stelt Wendelaar-Bonga. 'De consument zal HMB-vis, ook al is HMB volkomen onschuldig, niet accepteren.' Meer heil verwacht hij van het onderzoek naar de natuurlijke habitat van vissen, dat moet resulteren in kweekvijvers en managementtechnieken die minder stress veroorzaken.

Hans Komen van Wageningen Universiteit is nauw bij zulke research betrokken. Het vordert, weet hij. 'In Noorwegen kunnen ze nu kabeljauw kweken. Daar hebben ze gemerkt dat die dieren sneller geslachtsrijp worden dan in de natuur. Op basis van wat we nu over stress weten, mogen we toch wel concluderen dat we op de goede weg zijn.'

Volkskrant, 19 mei 2001.

Gemaakt in Kladblok. WordPress is voor mietjes.